Masz wzdęcia, gazy, ból brzucha, biegunki albo zaparcia i zastanawiasz się, czy przyczyną może być SIBO? Nie każdy taki objaw oznacza przerost bakterii w jelicie cienkim. Podobne dolegliwości mogą występować również m.in. w IBS, przewlekłych zaparciach, nietolerancjach pokarmowych czy zaburzeniach motoryki przewodu pokarmowego.
W tym przewodniku pokażę Ci SIBO nie tylko jako wynik testu, ale jako problem, który warto analizować krok po kroku: od objawów, przez mechanizm i diagnostykę, aż po przyczynę i dalsze postępowanie.
Czym jest SIBO
SIBO oznacza nadmierny wzrost bakterii w jelicie cienkim. Sam termin nie wyjaśnia jednak, dlaczego doszło do zaburzenia i nie powinien być traktowany jako odpowiedź na wszystkie problemy jelitowe.
Jakie są objawy SIBO
Poznasz najczęstsze objawy oraz dowiesz się, które z nich są niespecyficzne i mogą występować również w IBS, zaparciach, nietolerancjach pokarmowych czy zaburzeniach motoryki.
Jak diagnozuje się SIBO
Wyjaśnię, na czym polega test oddechowy, dlaczego oznacza się wodór i metan oraz dlaczego wynik zawsze powinien być interpretowany w kontekście objawów.
SIBO czy IMO?
Zobaczysz, dlaczego obecność metanu nie oznacza po prostu „SIBO z metanem” i dlaczego rozróżnienie SIBO oraz IMO ma znaczenie szczególnie przy zaparciach.
Skąd bierze się SIBO
Omówię czynniki związane m.in. z motoryką przewodu pokarmowego, anatomią, chorobami przewodu pokarmowego i niektórymi lekami.
Jak wygląda leczenie
Poznasz podejście, które stosuję w praktyce: najpierw szukamy mechanizmu i czynników sprzyjających, a dopiero później dobieramy postępowanie.
Czym jest SIBO
SIBO (Small Intestinal Bacterial Overgrowth) oznacza nadmierny wzrost bakterii w jelicie cienkim. Może prowadzić do zwiększonej fermentacji i produkcji gazów, a w konsekwencji do takich objawów jak wzdęcia, rozdęcie brzucha, ból brzucha czy zaburzenia rytmu wypróżnień. Jednak sam objaw ani nawet dodatni wynik testu nie odpowiada jeszcze na najważniejsze pytanie: dlaczego ten problem pojawił się właśnie u Ciebie?
Dlatego w diagnostyce i leczeniu SIBO warto patrzeć szerzej. Oprócz oceny samego przerostu znaczenie ma poszukiwanie czynników, które mogą mu sprzyjać – m.in. zaburzeń motoryki przewodu pokarmowego, zmian anatomicznych czy chorób współistniejących. Leczenie może obejmować terapię SIBO, ale równie ważne jest zajęcie się możliwą przyczyną oraz odpowiednie zarządzanie objawami.
SIBO ≠ wzdęcia.
SIBO może powodować wzdęcia, gazy, ból brzucha, biegunkę czy zaparcia, ale objawy te nie są charakterystyczne wyłącznie dla SIBO. Dlatego sam fakt, że masz wzdęcia, nie oznacza jeszcze, że potrzebujesz testu oddechowego lub antybiotyku. Najważniejsze pytanie brzmi:
Dlaczego doszło do nadmiernej obecności mikroorganizmów w jelicie cienkim?
To właśnie dlatego diagnostyka i leczenie nie powinny koncentrować się wyłącznie na eradykacji bakterii. Kluczowe znaczenie ma znalezienie mechanizmu odpowiedzialnego za rozwój zespołu rozrostu bakteryjnego jelita cienkiego, ponieważ tylko wtedy możliwe jest ograniczenie ryzyka nawrotów.
SIBO – objawy. Jak rozpoznać zespół rozrostu bakteryjnego jelita cienkiego?
Jednym z największych problemów związanych z SIBO jest to, że jego objawy są bardzo niespecyficzne. Wiele z nich występuje również u osób z zespołem jelita drażliwego (IBS), nietolerancjami pokarmowymi czy zaburzeniami motoryki przewodu pokarmowego. Z tego powodu samo występowanie dolegliwości nie pozwala rozpoznać zespołu rozrostu bakteryjnego jelita cienkiego, ale może stanowić wskazówkę do dalszej diagnostyki SIBO.
Najczęstsze objawy SIBO wynikają z nadmiernej fermentacji węglowodanów przez bakterie obecne w jelicie cienkim oraz zaburzeń trawienia i wchłaniania składników odżywczych. [1]
Typowy obraz SIBO
- Wzdęcia, szczególnie nasilające się po posiłkach
- Widoczne rozdęcie brzucha
- Nadmierne oddawanie gazów
- Ból lub dyskomfort w jamie brzusznej
- Biegunka
- Zaparcia – szczególnie w obrazie związanym z podwyższonym stężeniem metanu
- Uczucie pełności po posiłku
- Odbijanie lub nudności
- W niektórych przypadkach objawy związane z niedoborami składników odżywczych
U części pacjentów mogą pojawić się również objawy wynikające z zaburzonego wchłaniania witamin i składników mineralnych.
Należą do nich:
Nietypowe objawy SIBO
- Niedobór witaminy B12
- Niski status żelaza
- Deficyt witamin rozpuszczalnych w tłuszczach
- Utrata masy ciała
- Przewlekłe zmęczenie
Nie oznacza to jednak, że każda osoba z SIBO będzie doświadczała wszystkich wymienionych objawów. Ich nasilenie zależy między innymi od ilości bakterii w jelicie cienkim, rodzaju produkowanych gazów (np. wodoru lub metanu) oraz choroby, która doprowadziła do rozwoju zespołu rozrostu bakteryjnego.
W gabinecie często słyszę: „Mam wzdęcia, więc na pewno mam SIBO.” Jest to powszechny błąd, który w większości przypadków skutkuje nieuzasadnioną antybiotykoterapią. Wzdęcia są jedynie objawem, a nie rozpoznaniem”
Mogą wynikać z:
- zespołu jelita drażliwego,
- przewlekłych zaparć,
- aerofagii (nadmiernego połykania powietrza),
- nietolerancji laktozy lub fruktozy,
- zaburzeń motoryki przewodu pokarmowego,
- celiakii,
- zaburzeń pracy dna miednicy,
- a dopiero u części pacjentów z przerostu bakteryjnego jelita cienkiego.
Jakie pytania zadać, zanim uznasz, że masz SIBO?
- Czy wzdęcia występują przede wszystkim po posiłkach?
- Czy występują przewlekłe zaparcia?
- Czy objawy mogą być związane z połykaniem powietrza?
- Czy występuje zależność od konkretnych produktów?
- Czy występują inne objawy sugerujące chorobę przewodu pokarmowego?
- Czy wcześniej występowały infekcje, operacje lub inne czynniki mogące wpływać na motorykę jelit?
To właśnie dlatego test oddechowy powinien być wykonywany u odpowiednio dobranych pacjentów i zawsze interpretowany w kontekście wywiadu oraz całego obrazu klinicznego.
Nie każdy pacjent ze wzdęciami ma SIBO. Nie każdy dodatni test oddechowy oznacza, że SIBO jest przyczyną wszystkich objawów. I nie każdy pacjent z SIBO wymaga takiego samego leczenia
Czy moje objawy wskazują na SIBO?
Czy Twoje objawy naprawdę wskazują na SIBO?
| Objaw | Może występować w SIBO | Co jeszcze rozważyć |
|---|---|---|
| Wzdęcia po posiłku | Tak | IBS, zaparcia, aerofagia |
| Biegunka | Może występować | Celiakia, IBD, infekcje |
| Zaparcia | Może występować, szczególnie przy wysokim stężeniu metanu | Zaburzenia pasażu, dno miednicy, inne przyczyny zaparć |
| Spadek masy ciała | Wymaga szerszej oceny | Choroby organiczne, zaburzenia wchłaniania |
| Brain fog | Nieswoisty | Sen, niedobory i inne przyczyny |
Diagnostyka SIBO – jak wygląda test oddechowy i czy zawsze można mu ufać?
Jeśli podejrzewasz u siebie SIBO, prawdopodobnie spotkałeś się z informacją, że podstawowym badaniem jest test oddechowy. Rzeczywiście, obecnie jest to najczęściej wykorzystywana metoda w diagnostyce SIBO, jednak warto wiedzieć, że – jak każde badanie – ma swoje ograniczenia. A w tym konkretnym przypadku jest ich naprawdę sporo.
Na czym polega test oddechowy?
Test oddechowy polega na wypiciu roztworu zawierającego glukozę lub laktulozę, a następnie pomiarze stężenia gazów w wydychanym powietrzu.
Najczęściej oznacza się:
- wodór (H₂),
- metan (CH₄).
U części pacjentów oznacza się również siarkowodór (H₂S), jednak badanie to nie jest jeszcze powszechnie dostępne.
Badanie trwa zwykle od 2 do 3 godzin. W tym czasie pacjent oddaje próbki wydychanego powietrza co 15–20 minut.
Co oznacza dodatni wynik testu?
To pytanie słyszę bardzo często. I odpowiedź brzmi… To zależy. Dodatni test oddechowy nie oznacza automatycznie, że wszystkie Twoje objawy wynikają z SIBO. Badanie należy zawsze interpretować razem z:
- objawami pacjenta podczas wykonywaniem badania
- wywiadem medycznym (czy nie występują w związku z tym zmiany w pasażu jelitowym)
- przebytymi chorobami
- stosowanymi lekami
- wynikami innych badań (być może nadmiar
Samo badanie nigdy nie powinno być podstawą rozpoczęcia leczenia.
Czy ujemny test oddechowy wyklucza SIBO?
Nie zawsze.
Może się zdarzyć, że pacjent rzeczywiście ma zespół rozrostu bakteryjnego jelita cienkiego, ale wynik badania będzie ujemny.
Może do tego dojść między innymi wtedy, gdy:
- bakterie produkują niewielkie ilości wodoru,
- dominującym gazem jest siarkowodór,
- badanie zostało wykonane nieprawidłowo,
- pacjent nie przygotował się odpowiednio do testu.
- u pacjenta występuje przyśpieszony pasaż jelitowy – tendencja do biegunek
Dlatego wynik zawsze powinien być interpretowany przez osobę mającą doświadczenie w diagnostyce SIBO. Jeśli zainteresował Cię temat diagnostyki SIBO, zajrzyj do tego wpisu.
Czy każdy pacjent z wzdęciami powinien wykonać test oddechowy?
Nie, nie i jeszcze raz nie. To jest jeden z najczęstszych błędów, które obserwuję.Jeżeli pacjent zgłasza się z przewlekłymi wzdęciami, diagnostyka nie powinna zaczynać się od zlecenia testu.
Pytania – najpierw odpowiedz na kilka pytań
- Czy objawy rzeczywiście sugerują SIBO?
- Masz problem z przewlekłymi zaparciami?
- Zauważasz, że połykasz dużą ilość powietrza?
- Czy widzisz korelację objawów ze spożyciem produktów bogatych w laktozę i/ lub fruktozę?
- Czy chorujesz na choroby zapalne przewodu pokarmowego?
Dopiero wtedy można zdecydować, czy test oddechowy rzeczywiście zwiększy szansę na postawienie właściwego rozpoznania. Zapoznaj się z tym artykułem, w którym dziele się swoimi przemyśleniami na temat jego użyteczności oraz metodach aby zwiększyć jego wiarygodność
SIBO- przyczyny – dlaczego dochodzi do rozrostu bakterii w jelicie cienkim?
To jeden z najważniejszych rozdziałów całego artykułu. Dlaczego?
Ponieważ SIBO bardzo rzadko rozwija się samoistnie.
W zdecydowanej większości przypadków zespół rozrostu bakteryjnego jelita cienkiego jest skutkiem innego zaburzenia, które stworzyło bakteriom idealne warunki do namnażania.
To właśnie dlatego samo leczenie SIBO antybiotykiem często przynosi jedynie chwilową poprawę.
Jeżeli nie zostanie usunięta przyczyna, bakterie bardzo często ponownie kolonizują jelito cienkie, a objawy wracają po kilku tygodniach lub miesiącach.
W praktyce klinicznej najczęściej obserwuję, że za rozwój SIBO odpowiada jednocześnie kilka nakładających się mechanizmów.
Można je podzielić na kilka głównych grup.[2]
- Zaburzenia motoryki i pasażu jelitowego
- Niektóre zaburzenia trawienia i wchłaniania
- Zmiany anatomiczne przewodu pokarmowego
- Niektóre choroby przewodu pokarmowego
- Stany wpływające na mechanizmy obronne przewodu pokarmowego
Zaburzenia trawienia i wchłanianie
Prawidłowe trawienie stanowi pierwszą linię obrony przed nadmiernym namnażaniem bakterii.
Jeżeli pokarm nie zostanie odpowiednio rozłożony, do dalszych odcinków przewodu pokarmowego trafia większa ilość niestrawionych składników odżywczych.
Dla bakterii jest to idealna pożywka.
Zaczynają one fermentować węglowodany znacznie intensywniej, czego konsekwencją jest produkcja gazów, wzdęcia oraz ból brzucha.
Do zaburzeń trawienia mogą prowadzić między innymi
Zaburzenia motoryki jelit — najczęstsza przyczyna SIBO
Zaburzenia motoryki przewodu pokarmowego są jednym z ważnych mechanizmów sprzyjających rozwojowi SIBO.
Pomiędzy posiłkami nasze jelita uruchamiają tzw. wędrujący kompleks mioelektryczny (MMC).
Można go porównać do ekipy sprzątającej.
Jego zadaniem jest usuwanie resztek pokarmowych, śluzu oraz bakterii z jelita cienkiego do jelita grubego.
Jeżeli MMC nie działa prawidłowo, bakterie pozostają w jelicie cienkim znacznie dłużej.
Z czasem ich liczba zaczyna rosnąć.
To właśnie wtedy może dojść do rozwoju przerostu bakteryjnego jelita cienkiego.
Zaburzenia MMC – co może je powodować?
Nieprawidłowości anatomiczne
Niektóre zmiany anatomiczne sprawiają, że bakterie mają miejsce do zalegania i namnażania.
W takich sytuacjach samo stosowanie antybiotyków bardzo rzadko daje trwały efekt.
Zaburzenia odporności i inne choroby
Znacznie rzadziej SIBO rozwija się u pacjentów z:
Czynniki związane z zaburzeniami odporności i chorobami przewlekłymi
- Niedobory odporności
- Celiakia
- Choroba Leśniowskiego-Crohna
- Marskość wątroby
- Przewlekłe zapalenie trzustki
SIBO a IMO- Czym się różnią?
SIBO i IMO są często używane zamiennie, jednak nie oznaczają tego samego. Najważniejsza różnica dotyczy rodzaju mikroorganizmów odpowiedzialnych za problem oraz ich lokalizacji w przewodzie pokarmowym.
SIBO oznacza nadmierną obecność bakterii w jelicie cienkim. Natomiast IMO (intestinal methanogen overgrowth) oznacza nadmierną obecność metanogenów – mikroorganizmów należących do archeonów, a nie do bakterii.
Termin IMO jest więc bardziej precyzyjny niż określenie „SIBO metanowe”. Metanogeny mogą występować zarówno w jelicie cienkim, jak i w jelicie grubym, dlatego nie można ograniczać tego zjawiska wyłącznie do jelita cienkiego.
SIBO a IMO – najważniejsze różnice
| Cecha | SIBO | IMO |
|---|---|---|
| Mikroorganizmy | Bakterie | Metanogeny – archeony |
| Główny gaz | Wodór (H₂) | Metan (CH₄) |
| Lokalizacja | Jelito cienkie | Jelito cienkie i/lub jelito grube |
| Częsty obraz kliniczny | Wzdęcia, gazy, ból brzucha, biegunka lub zaburzenia rytmu wypróżnień | Częściej zaparcia, wzdęcia i spowolnienie pasażu jelitowego |
Dlaczego IMO często wiąże się z zaparciami?
Metan jest związany ze spowolnieniem pasażu jelitowego, dlatego jego zwiększona produkcja częściej występuje u osób z zaparciami. Z tego powodu u pacjenta z przewlekłymi zaparciami, wzdęciami i podejrzeniem przerostu mikroorganizmów ocena metanu w teście oddechowym może mieć szczególne znaczenie.
Nie oznacza to jednak, że każde zaparcie jest związane z IMO. Zaparcia mogą mieć wiele innych przyczyn, m.in. zaburzenia motoryki jelit, IBS z zaparciami, zaburzenia defekacji czy stosowanie niektórych leków
SIBO – leczenie zespołu przerostu flory bakteryjnej skutecznie i bez nawrotów?
To pytanie słyszę niemal na każdej konsultacji.
„Jak skutecznie wyleczyć SIBO?”
Odpowiedź może Cię zaskoczyć.
Osobiście preferuję metodę odwróconej strategii leczenia SIBO
Wyobraź sobie chwasta. Możesz wielokrotnie ścinać jego liście, ale jeśli pozostawisz korzeń, prędzej czy później odrośnie.
Z SIBO jest bardzo podobnie. Samo zmniejszenie liczby bakterii często przynosi jedynie chwilową poprawę. Jeśli nie znajdziemy i nie usuniemy przyczyny ich namnażania, problem może powrócić.
Dlatego w swojej pracy stosuję tzw. odwróconą strategię, która polega na rozpoczęciu terapii od tego, czego nie widać – czyli od znalezienia mechanizmu odpowiedzialnego za rozwój SIBO.
Dopiero później, w odpowiednim momencie, włączamy leczenie mające na celu zmniejszenie liczby bakterii, następnie dietę, a u wybranych pacjentów również probiotykoterapię.
Krok 1. Znajdź przyczyny występowania SIBO
Pierwszym etapem jest odpowiedź na najważniejsze pytanie:
Dlaczego bakterie zaczęły namnażać się w jelicie cienkim?
Podczas konsultacji analizuję:
- historię chorób,
- przebyte operacje i infekcje,
- stosowane leki,
- wyniki badań,
- charakter objawów,
- okoliczności, w których się pojawiły.
Dzięki temu mogę określić mechanizm, który stworzył warunki do rozwoju SIBO.
Krok 2. Usuń przyczynę
Samo usunięcie nadmiaru bakterii nie rozwiązuje problemu, jeśli nadal istnieją warunki sprzyjające ich ponownemu namnażaniu.
Dlatego kolejnym etapem jest praca nad przyczyną.
Może to oznaczać między innymi:
- poprawę pasażu jelitowego u osób z zaparciami,
- leczenie współistniejących infekcji,
- korektę zaburzeń motoryki przewodu pokarmowego,
- modyfikację stosowanych leków (jeżeli jest to możliwe i zalecone przez lekarza),
- leczenie innych chorób sprzyjających rozwojowi SIBO.
To właśnie ten etap znacząco zmniejsza ryzyko nawrotów.
Krok 3. Zmniejsz liczbę bakterii
Dopiero gdy zajmiemy się przyczyną, przychodzi odpowiedni moment na leczenie mające na celu zmniejszenie liczby bakterii w jelicie cienkim.
Jeżeli istnieją wskazania, lekarz może zalecić leczenie farmakologiczne.
Najczęściej stosowanym antybiotykiem w leczeniu SIBO jest rifaksymina (Xifaxan).
W przypadku rozrostu metanogenów (IMO) lub innych szczególnych sytuacji konieczne może być zastosowanie innego schematu leczenia zgodnie z aktualnymi wytycznymi.
Warto jednak pamiętać, że antybiotyki usuwają nadmiar bakterii, ale nie eliminują przyczyny ich namnażania. To właśnie dlatego u części osób SIBO nawraca po kilku miesiącach.
👉 Jeśli chcesz dowiedzieć się, kiedy leczenie rifaksyminą ma sens, a kiedy prawdopodobnie nie przyniesie oczekiwanych efektów, przeczytaj mój szczegółowy artykuł o leczeniu SIBO preparatem Xifaxan.
Krok 4. Dieta Low FODMAP
Dieta Low FODMAP nie leczy SIBO.
Jej głównym celem jest zmniejszenie objawów, takich jak wzdęcia, bóle brzucha czy nadmierne gazy, aby poprawić komfort życia w trakcie leczenia.
Po zakończeniu fazy eliminacyjnej produkty są stopniowo ponownie wprowadzane do diety, co pozwala określić indywidualną tolerancję poszczególnych grup FODMAP.
👉 Szczegółowy przewodnik po diecie Low FODMAP znajdziesz tutaj.
Czy stosowanie probiotyków w SIBO ma sens?
Probiotykoterapia jest elementem opcjonalnym i nie stanowi obowiązkowego etapu leczenia każdego pacjenta z SIBO.
Dobór probiotyku powinien być uzależniony od:
- dominujących objawów,
- przyczyny rozrostu,
- zastosowanego leczenia,
- chorób współistniejących,
- dostępnych dowodów naukowych dla konkretnego szczepu.
U części osób odpowiednio dobrane probiotyki mogą wspierać proces leczenia i zmniejszać ryzyko nawrotów, natomiast u innych ich stosowanie nie przyniesie dodatkowych korzyści, a wręcz może pogorszyć już istniejące objawy. Dlatego decyzję o ich włączeniu zawsze warto podejmować indywidualnie.
Kiedy musisz zachować ostrożność podczas stosowania probiotyku?
- Kiedy podejrzewasz zaburzenia motoryki przewodu pokarmowego- ryzyko ponownej kolonizacji bakteryjnej jelita cienkiego
- W sytuacji kiedy przewlekle przyjmujesz leki zmniejszające wydzielanie kwasu w żołądku
Jakie probiotyki mogą się sprawdzić przy SIBO?
- Enterol– według badań suplementacja tym szczepem zmniejsza stężenie wodoru w wydychanym powietrzu[16]
- Alflorex- preparat zawierający szczep Bifidobacterium infantis 35624, który nie wykazuje tendencji do kolonizacji jelita cienkiego[17]
Wszystkie praktyczne informacje dotyczące probiotykoterapii w SIBO znajdziesz tutaj
Kompas SIBO – przewodnik po diagnostyce i leczeniu.
SIBO to znacznie więcej niż dodatni wynik testu oddechowego. Zespół rozrostu bakteryjnego jelita cienkiego jest złożonym zaburzeniem, a skuteczne leczenie wymaga nie tylko zmniejszenia liczby bakterii, ale przede wszystkim znalezienia i leczenia przyczyny, która doprowadziła do ich przerostu. Rozpoznanie SIBO to dopiero początek drogi. Aby ułatwić Ci zrozumienie tego problemu, zebrałam w jednym miejscu najważniejsze informacje dotyczące jego przyczyn, diagnostyki i leczenia. Miłej lektury!
1.Planujesz diagnostykę SIBO?
👉Zobacz co powinieneś wiedzieć zanim zapiszesz się na test wodorowo-metanowy
Dlaczego SIBO wraca i co jest prawdziwą przyczyną. Algorytm postępowania krok po kroku
👉 Zanim rozpoczniesz terapię, sprawdź, co warto zrobić wcześniej i jakich błędów unikać.
4. Po leczeniu – zadbaj o motorykę jelit (MMC)
👉Bez wsparcia motoryki jelit SIBO bardzo często wraca. Zobacz jak to zrobić
5. Dieta low FODMAP – jak ją stosować, aby zwiększyć skuteczność leczenia
Dieta pomaga zmniejszyć objawy i wspiera leczenie.
👉 Zobacz jak korzystać z aplikacji Monash – nawigacja po aplikacji
👉 faza eliminacji diety FODMAP – na czym polega + tabela produktów dozwolonych
👉 faza reintrodukcji – zasady prawidłowego rozszerzania diety
6. Zastosowanie probiotyków w leczeniu SIBO – czy są potrzebne?
Nie zawsze pomagają, a czasem mogą pogorszyć objawy.
👉 Zobacz przewodnik po probiotykoterapii w SIBO
7. Jeśli nic nie działa – sprawdź inne przyczyny. Wzdęcia nie zawsze oznaczają SIBO.
FAQ- Najczęściej zadawane pytania na temat SIBO
?Najczęściej zadawane pytania
Nie. Wzdęcia są objawem nieswoistym i mogą mieć wiele przyczyn.
Nie każdy pacjent z wzdęciami wymaga testu. Decyzję warto oprzeć na obrazie klinicznym i podejrzeniu konkretnego zaburzenia.
SIBO odnosi się do nadmiernej obecności bakterii w jelicie cienkim, natomiast IMO do nadmiernej obecności metanogenów.
Nie. Może pomagać kontrolować objawy, ale nie powinna być traktowana jako leczenie przyczyny.
Tak. Nawrót jest możliwy, szczególnie gdy utrzymują się czynniki sprzyjające problemowi.
Nie. Leczenie farmakologiczne może być elementem terapii, ale nie usuwa automatycznie czynników, które mogły sprzyjać rozwojowi SIBO.
